Χρονικό της δράσης του κλεφταρματολού Γιάννη Ξυλικιώτη*

Γράφει ο Ηλίας Χρ. Θάνος, Ερευνητής, Συγγραφέας, Αρθρογράφος

 Ο Γιάννης Ξυλικιώτης γεννήθηκε στο χωριό Ξυλικοί της Λοκρίδας μεταξύ 1715 και 1723…

 Το πραγματικό του όνομα ήταν Γιάννης Ζώτος, αλλά έμεινε στην Ιστορία γνωστός ως Γιάννης Ξυλικιώτης, δηλαδή ο Γιάννης από τους Ξυλικούς. Ο Γιάννης μεγάλωσε στο χωριό του και γαλουχήθηκε με τα διδάγματα της λευτεριάς έχοντας ως πρότυπό του τους κλεφταρματολούς που δρούσαν στην περιοχή ανενόχλητοι λόγω του ορεινού και δασώδους αυτής.

Ήταν ένας νέος με όμορφα χαρακτηριστικά. Ψηλός, αδύνατος και με μαύρα μακριά μαλλιά γεμάτος δύναμη και αποφασιστικότητα. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τους λόγους που τον οδήγησαν από μικρό να φύγει από το χωριό του και να ακολουθήσει τον βίο του κλεφταρματολού. Διάφορες υποθέσεις έχουν ακουστεί κατά καιρούς με πιο επικρατέστερη ίσως αυτή της τιμής. Ότι δηλαδή ο Γιάννης «βγήκε στο κλαρί» για λόγους τιμής.

Εκείνη την εποχή, η Ρούμελη, ήταν γεμάτη από νέους αλλά και γηραιότερους αγωνιστές, οι οποίοι δεν άντεχαν την καταπίεση της σκλαβιάς και είχαν καταφύγει στα βουνά πολεμώντας τον Τούρκο κατακτητή. Κατσώνης, Βλαχοθανάσης και Ανδρέας Βερούσης (Ανδρούτσος) είναι μόνο ελάχιστοι από αυτούς και οι σημαντικότεροι με τους οποίους θα συνεργαστεί ο Γιάννης Ξυλικιώτης.

Ο Γιάννης Κατσώνης ή Βρυκόλακας κράτησε πρώτος το αρματολίκι των Σαλώνων στις αρχές του 18^ου αιώνα. Μετά τη νικηφόρα μάχη στη Βουνιχώρα, τη συντριβή του τουρκικού στρατού στη Βίδαβη και τον αποκεφαλισμό του δερβέναγα του Λιδωρικίου από τον ίδιο τον Βρυκόλακα, οι Τούρκοι αναγκάστηκαν να τον διορίσουν αρματολό Σαλώνων και Λιδωρικίου, δίνοντάς του τον τίτλο του «Έξαρχου». Έτσι, με αυτό το αξίωμα, η εξουσία του Κατσώνη απλωνόταν από το Λιδωρίκι και το Μαλανδρίνο έως τη Λειβαδιά.

Ο Μήτρος Βλαχοθανάσης γεννήθηκε το 1695 στη Βουνιχώρα Παρνασσίδας. Το 1755 αναλαμβάνει το αρματολίκι του Μαλανδρίνου και ύστερα από λίγο μένει ο μόνος αρχηγός σε όλα τα αρματολίκια. Μαζί του παίρνει και τον μικρό Ανδρέα Βερούση σε ηλικία 15 ετών τον οποίο είχε σαν γιό του. Ο Ανδρέας Βερούσης σε ηλικία 25 ετών έχει δική του ομάδα αποτελούμενη από 300 άνδρες με λημέρι του την κορυφή του Παρνασσού, Λιάκουρα. Το 1769 κατέβηκε στον Μοριά για να βοηθήσει στην Επανάσταση του Ορλώφ. Μετά το 1771, όταν και θα σκοτωθούν ο Βλαχοθανάσης και ο Ξυλικιώτης, θα μείνει ο μοναδικός αρχηγός στη Ρούμελη, αναγνωρισμένος απ’ όλους. Θα πεθάνει το 1797 στην Κωνσταντινούπολη μέσα στη φυλακή. Αυτά τα λίγα έτσι παρενθετικά για τους τρεις σπουδαιότερους συναγωνιστές του Γιάννη Ξυλικιώτη.

Ο Γιάννης Ξυλικιώτης αξίζει να τονίσουμε πως όταν έφυγε από το χωριό του ενώθηκε με τους άνδρες του Βρυκόλακα, που κυριαρχούσε, όπως είπαμε, στην περιοχή της Ρούμελης. Ο Ξυλικιώτης γρήγορα θα αποδείξει την παλληκαριά του και θα γίνει αρχηγός μικρής ομάδας αρματολών, δηλαδή μπουλουκτσής. Πολεμά τους κατακτητές από τη Λειβαδιά και τη Μενδενίτσα ως τα Σάλωνα και ακόμα παραπέρα, στα Κράββαρα. Στα είκοσι του θα παρευρεθεί μαζί με άλλους κλεφταρματολούς στο σπίτι του καπετάνιου του Βρυκόλακα, όταν αυτός θα αφήνει την τελευταία του πνοή, για να πάρει την ευχή του. Ο Γιάννης Κατσώνης ορίζει για διάδοχό του, τον αδελφό της γυναίκας του, Κώστα Ζαχαριά ή Κωνσταντάρα, δίνοντάς του το χοντρό δαχτυλίδι με το έμβλημά του. Ο Γιάννης Ξυλικιώτης θα πολεμήσει υπό τις διαταγές του έως το 1755 όταν και ο Κωνσταντάρας θα πεθάνει.

Ήταν μια περίοδος μεγάλης αιματοχυσίας και ταραχής καθώς οι Τούρκοι δεν αναγνώριζαν τον Κωνσταντάρα για διάδοχο του Κατσώνη. Έτσι, ο Κωνσταντάρας προέβαινε σε κάθε είδους αγριότητες εναντίον Τούρκων και Ελλήνων. Μετά τον θάνατό του, το αρματολίκι του μοιράστηκε. Αυτό των Σαλώνων το πήραν ο Λάμπρος Τσεκούρας και ο Βέργος Βλαχαρματάς, αυτό του Λιδωρικίου (Δωρίδας) ο Φλώρος Γιαταγάνας και εκείνο του Μαλανδρίνου ο Βλαχοθανάσης. Ο Γιάννης Ξυλικιώτης συνεχίζει να πολεμά υπό τον Βλαχοθανάση. Οι Τσεκούρας και Βλαχαρματάς ανεξαρτητοποιήθηκαν από τους υπόλοιπους και έκαναν επιχειρήσεις μόνοι τους για μεγάλο διάστημα έως ότου από προδοσία έπεσαν στα χέρια των Τούρκων και σκοτώθηκαν. Όσοι από την ομάδα τους γλίτωσαν έφυγαν για την Αιτωλοακαρνανία. Στην ευρύτερη περιοχή έμειναν μόνο ο Βλαχοθανάσης και ο Ξυλικιώτης.

Το 1755 βγήκε κλέφτης στα βουνά και βρέθηκε στον νταϊφά του Βλαχοθανάση μαζί με τον παλιό κλέφτη Ξυλικιώτη και ο Ανδρούτσος. Σε ηλικία 25 ετών, το 1765, ο τελευταίος δημιουργεί δικό του σώμα αποτελούμενο από 300 άνδρες, όπως είπαμε και παραπάνω, και συνεργάζεται με τον Βλαχοθανάση και τον Ξυλικιώτη. Δρούσε τότε σε ολόκληρη την περιοχή της σημερινής Βοιωτίας, Φθιώτιδας και Φωκίδας.

Ο Γιάννης Ξυλικιώτης την περίοδο που ξέσπασαν τα Ορλωφικά ξέρουμε ότι είχε το αρματολίκι της Αταλάντης και της Μενδενίτσας. Το 1770 μάλλον συναντήθηκε στο Δαδί με τον Ανδρούτσο - όπως μας αφηγείται γνωστό κλέφτικο τραγούδι - και συμφωνούν να λάβουν μέρος στην Επανάσταση. Έτσι, ο Ανδρούτσος κατέβηκε στον Μοριά για να πολεμήσει. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τις κινήσεις του Γιάννη Ξυλικιώτη την περίοδο εκείνη. Ξέρουμε όμως πως αργότερα το 1770 - μετά τη μάχη στη θέση Μύτικας κοντά στο δρόμο προς Σάλωνα - ο Βλαχοθανάσης συναντιέται με τον Ανδρούτσο - που στο μεταξύ είχε γυρίσει, ως εκ θαύματος σχεδόν, από τον Μοριά - και τον Γιάννη Ξυλικιώτη και μαζί με τους υπόλοιπους καπεταναίους της περιοχής, φτιάχνουν ένα σώμα από εξήντα μόλις συντρόφους και μπήκαν στη Φθιώτιδα, όπου άρχισαν τις σφαγές και τις πυρπολήσεις των τούρκικων χωριών. Οι Τούρκοι αντέδρασαν με ισχυρές δυνάμεις και τους πολιόρκησαν σε ένα μοναστήρι των Βαρδουσίων - όπως μας σώζει κλέφτικο τραγούδι - απ’ όπου οι Έλληνες κατάφεραν να ξεφύγουν με γυμνά σπαθιά και πολλές απώλειες.

Ο Σελίμπεης, δερβέναγας των Σαλώνων, αγνοώντας τους κλεφταρματολούς και για να έχει το πάνω χέρι, διορίζει τον Γιάννη Λευκαδίτη, αρματολό της περιοχής, παραμερίζοντας τον Ανδρούτσο. Η αντίδραση των Βλαχοθανάση, Ανδρούτσου και Ξυλικιώτη ήταν πεισματώδης. Με τις ενισχύσεις των Δεδούση, Σουσμάνη, Βιδαβιώτη και Λιδωρικιώτη, αποφάσισαν να αναμετρηθούν με τις δυνάμεις του Σελίμπεη στα Πεντεόρια. Στη φονική μάχη που ακολούθησε, έπειτα από πολλές απώλειες και πεισματώδη μάχη, οι Τούρκοι τράπηκαν σε φυγή προς τις Καρούτες και κλείστηκαν σε ένα ερημοκλήσι. Τρία μερόνυχτα πολεμούσαν και αφού είδαν ότι δεν υπήρχε δυνατότητα να σωθούν αποφάσισαν να παραδοθούν. Στη μάχη είχε λάβει μέρος και ο ίδιος Σελίμπεης. Αφού ο τελευταίος και οι δικοί του παραδόθηκαν, εκλιπαρούσαν γονατιστοί τους οπλαρχηγούς να τους χαρίσουν τη ζωή με όποιο αντάλλαγμα. Οι οπλαρχηγοί και πρώτος ο Ανδρούτσος έδειξαν μεγαλοψυχία και τους άφησαν ελεύθερους, χωρίς λύτρα.

Οι κλεφταρματολοί συνέχισαν τη δράση τους έως και το φθινόπωρο του 1770 όταν και έδωσαν τη μάχη του Μαλανδρίνου, όπου έπεσαν οι Δεδούσης και Σουσμάνης ηρωϊκά μαχόμενοι. Μετά τη μάχη αυτή ο καθένας γύρισε στο χωριό του για το χειμώνα. Ο Γιάννης Ξυλικιώτης πήγε στους Ξυλικούς μην γνωρίζοντας πως αυτή ήταν η τελευταία φορά. Ο γέροντας Βλαχοθανάσης (ήταν 75-76 χρονών) ανακοίνωσε στους συντρόφους του ότι θα πάει στο χωριό του για το χειμώνα και θα παραμείνει εκεί για να πεθάνει στην ησυχία.

Την άνοιξη του 1771 οι κλεφταρματολοί άφησαν τα χωριά τους και πήγαν στη Βουνιχώρα όπου συναντήθηκαν με τον Βλαχοθανάση για να αποφασίσουν τις κινήσεις τους. Οι κλεφταρματολοί αποφάσισαν να κινηθούν εναντίον του Μουχτάρ πασά της Ναυπάκτου επειδή ο τελευταίος τον χειμώνα που πέρασε είχε πιάσει τον ψυχογιό του Ανδρούτσου - που καταγόταν από την Ξυλογαϊδάρα - και τον είχε εκτελέσει απάνθρωπα. Ο Ανδρούτσος κατάφερε να πείσει τον γέρο-Βλαχοθανάση να τον ακολουθήσει. Οι κλεφταρματολοί Βλαχοθανάσης, Ανδρούτσος και Ξυλικιώτης έφυγαν από τη Βουνιχώρα και έφτασαν έξω από τη Ναύπακτο. Ο Μουχτάρ πασάς πήρε ένα επίλεκτο σώμα Τούρκων και κατευθύνθηκε να συναντήσει τους Έλληνες κλεφταρματολούς. Οι τελευταίοι απέφευγαν να τον αντιμετωπίσουν σε ανοικτό μέρος, ωστόσο υποχρεώθηκαν να δώσουν μάχη κοντά στο χωριό Γαυρολίμνη, δυτικά της Ναυπάκτου. Η μάχη φονικότατη κράτησε ώρες ολόκληρες χωρίς να γέρνει η νίκη σε καμία πλευρά.

Σε κάποια στιγμή της μάχης, ο Βλαχοθανάσης σηκώθηκε και τραβώντας το ξίφος του όρμησε να αναμετρηθεί σώμα με σώμα με τον Μουχτάρ. Ο Γιάννης Ξυλικιώτης βλέποντας τον καπετάνιο του να ορμά μόνος του εναντίον πολυάριθμου σώματος Τούρκων δεν δίστασε στιγμή και τον ακολούθησε ξιφήρης. Τα πυρά όλων των εχθρών στράφηκαν στους δύο άνδρες και τους σκότωσαν. Ο Βλαχοθανάσης τραυματισμένος βαρύτατα και καταλαβαίνοντας τον επερχόμενο θάνατό του, φώναξε στα παλληκάρια του: «Παιδιά, πάρτε μας τα κεφάλια και να ‘χετε την ευχή μου». Έτσι, άφησε την τελευταία του πνοή ο ήρωας Βλαχοθανάσης.

Από εκείνη την στιγμή ανάμεσα σε Έλληνες και Τούρκους διεξήχθη σκληρός αγώνας γύρω από τα άψυχα σώματα των δύο αγωνιστών για το ποιος θα τα κατακτήσει. Ο Ανδρούτσος και οι άνδρες του ήταν αποφασισμένοι ή να πεθάνουν ή να πάρουν τα άψυχα σώματα του Βλαχοθανάση και του Ξυλικιώτη. Μπροστά στη δύναμη των κλεφταρματολών το κέντρο του Μουχτάρ πασά άρχισε να κάμπτεται. Όταν όμως έφτασε ο δερβέναγας της Ναυπάκτου Μήτσο-Μπόνος με μεγάλη δύναμη ανδρών, οι κλεφταρματολοί αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν και οι Τούρκοι τους κυνήγησαν για αρκετή ώρα. Οι Έλληνες συγκεντρώθηκαν στου Σκορδά το Χάνι. Οι νεκροί Τούρκοι ήταν αρκετοί όμως αυτοί κατάφεραν να πάρουν τελικά τα κεφάλια των Βλαχοθανάση και Ξυλικιώτη και άρχισαν να τα περιφέρουν θριαμβευτικά ανάμεσα στο πλήθος. Τελικά, τα πούλησαν μαζί με τα μοναδικά και πανάκριβα άρματα του Γιάννη Ξυλικιώτη στον μπέη των Σαλώνων έναντι μεγάλη αμοιβής. Ο μπέης ζώστηκε τα άρματα του Ξυλικιώτη και το κεφάλι του Βλαχοθανάση διέταξε να το καρφώσουν σε πάσσαλο και να το βάλουν πάνω σε σωρό ανθρώπινων ακαθαρσιών.

Μετά τη μάχη, ο Ανδρούτσος αναγνωρίστηκε αρχηγός από όλους τους κλεφταρματολούς της Στερεάς. Τέλος, αξίζει να τονιστεί ότι υπάρχουν πάμπολλα δημοτικά και κλέφτικα τραγούδια που θρηνούν τον χαμό του Γιάννη Ξυλικιώτη.

Αιωνία η μνήμη του!

Επίλογος

Το παρόν χρονικό στηρίχτηκε στο πρώτο και μοναδικό βιβλίο που έχει δημοσιευτεί για τον κλεφταρματολό Γιάννη Ξυλικιώτη. Αυτό δεν είναι άλλο από το βιβλίο του φίλου-μέντορά μου, εξαίρετου συγγραφέα και ανθρώπου, Πρωτοπρεσβυτέρου π. Διομήδη Παναγιωτόπουλου από τους Ξυλικούς της Φθιώτιδας. Ο π. Διομήδης σε μια ολοκληρωμένη μελέτη παρουσιάζει τη ζωή και τη δράση του συντοπίτη του Γιάννη Ξυλικιώτη με τον γνωστό γλαφυρό λογοτεχνικό αλλά και έγκυρο.

 *Ειδικό βραβείο διηγήματος από την Ένωση Ελλήνων Λογοτεχνών το 2025 (βλέπε:  https://ellineslogotexnes.gr/wp-content/uploads/2025/11/237-ok.pdf)