Ποιός θυμάται τη "χελιδόνα" ;;; (Λαογράφημα)

                      …Ήρθε, ήρθε χελιδόνα, ήρθε κι άλλη μελιηδόνα.

  Γράφει ο Αλέκος Ι. Βαλάσκας     

Επεξεργαζόμενος προχθές για αναδημοσίευση το εξαιρετικό κείμενο του Λαογράφου κ. Χρ. Τούμπουρου το οποίο & δημοσιεύσαμε εχθές στο ιστολόγιό μας καλωσορίζοντας τον μήνα Μάρτιο & την Άνοιξη…

ήρθε στο μυαλό μου ο τρόπος που καλωσορίζαμε το Μάρτιο στο χωριό μας όταν ήμασταν παιδιά εκεί στη δεκαετία του ’50.

   Έτσι λοιπόν απαντάται το ρητορικό ερώτημα του τίτλου του σημερινού μας σημειώματος “Ποιος θυμάται τη χελιδόνα”.

   Τη “χελιδόνα” τη θυμούνται προφανώς σίγουρα, βλέποντας & την κεντρική μας φωτογραφία, οι συγχωριανοί μας οι γεννημένοι εκεί στις δεκαετίες του ’40 & ’50 αλλά & οι εν ζωή ευρισκόμενοι γεννηθέντες των προηγούμενων δεκαετιών πριν το 1940 αφού η κατασκευή & χρήση μιας τέτοιας “χελιδόνας”  σίγουρα μεταφέρετο από γενιά σε γενιά ως παιδική δράση των αγοριών την 1^η Μάρτη ,κάθε χρόνο.

      Θα εξηγήσουμε παρακάτω τι ήταν & πώς κατασκευαζόταν η χελιδόνα αλλά ας πούμε πρώτα για τη χρήση της.

     Η χελιδόνα ήταν ένα εργαλείο – παιχνίδι, θα λέγαμε, στα χέρια των μικρών αγοριών του χωριού μας & προφανώς  & όλων των χωριών της πατρίδος μας εκείνων των χρόνων, που από νωρίς το πρωί κάθε  1^η Μάρτη ξεχύνονταν , είτε κατά μόνας είτε σε ομάδες (μπουλούκια) , από πόρτα σε πόρτα των σπιτιών του χωριού για να τραγουδήσουν τον ερχομό του Μάρτη & της Άνοιξης.

Ήταν τα Κάλαντα της Άνοιξης , τα λεγόμενα λόγω της χελιδόνας & “χελιδονίσματα” ενώ τα παιδιά εκ του ιδίου λόγου λέγονταν “χελιδονιστές” (όροι, που για να είμαι ειλικρινής, ασφαλώς & αγνοούσαμε τότε ως παιδιά αλλά χάρη στο διαδύκτιο μάθαμε σήμερα).

Η χελιδόνα ήταν μία ξύλινη κατασκευή σε σχήμα πουλιού, ομοίωμα χελιδονιού είτε χωρίς χρώμα είτε με χρώματα, όπως φαίνονται  στις δύο εκδοχές στην κεντρική φωτογραφία μας, & για να αποτελέσει πλήρες εργαλείο-παιχνίδι στα χέρια των παιδιών συμπληρωνόταν από τρία ακόμη εξαρτήματα.                              Το ένα ήταν ένα λεπτό στρόγγυλο κομμάτι ξύλο, κάτι σαν αδράχτι, περίπου 20-25 εκατοστά μήκος που προσαρμοζόταν κάθετα ακριβώς στο κέντρο κάτω από την “κοιλιά” του ομοιώματος της χελιδόνας. 

Το άλλο εξάρτημα ήταν ένα σχοινί (κορδόνι) 50 περίπου εκατοστά μήκος που τη μία άκρη του δέναμε σφιχτά στο κέντρο του κάθετου στρόγγυλου ξύλου.

Το τρίτο εξάρτημα ήταν ένα κομμάτι από χονδρό καλάμι –μασούρι (σαν τη μασούρα που χρησιμοποιούσαν  οι γυναίκες για το μάζεμα του νήματος  για ύφανση) περίπου 25-30 εκατοστών στου οποίου κάπου στο κέντρο ανοίγαμε μια τρύπα μέσα από την οποία περνούσαμε  το  άλλο άκρο του σχοινιού.

Αυτή η αυτοσχέδια κατασκευή -παιχνίδι χρησίμευε ως συνοδευτικό  εργαλείο, από τα παιδιά, στο τραγούδισμα για τον ερχομό του Μάρτη.

 Τις δικές μας (εμού & των αδελφών μου & των εξάδελφών μας Χρήστου & Δημήτρη Πάντου) θυμάμαι “χελιδόνες” κατασκεύαζε ο παππούς μας γερό – Χρήστος Πάντος (Κουγιώτας) & ήταν πραγματικά καλλιτεχνήματα είτε ήταν απλές & άχρωμες είτε χρωματισμένες συνήθως με κάρβουνο από το τζάκι.

Το παίξιμο (έτσι λέγαμε) της “χελιδόνας”  γινόταν  κρατώντας με το ένα χέρι σταθερά τη μασούρα & τραβώντας με το άλλο χέρι το σχοινί που ήταν αρχικά τυλιγμένο στο κάθετο ξύλο-αδράχτι μέσα στη μασούρα ώστε να ξετυλίγεται & να τυλίγεται δίνοντας παράλληλα περιστροφική κίνηση στο ομοίωμα της χελιδόνας & πάντα στο τέμπο του τραγουδιού τόσο εμείς τα παιδιά όσο & οι συγχωριανοί μας που μας άνοιγαν τις αυλόπορτες τους για να τραγουδήσουμε , ζούσαμε με αυτή τη διαδικασία παραστατικά τον ερχομό των χελιδονιών & της Άνοιξης . 

Και ήταν οι παρακάτω στίχοι που εμείς χαρωπά απαγγέλαμε τραγουδιστά αναγγέλλοντας στα σπιτικά των συγχωριανών μας τον ερχομό της Άνοιξης & προσδοκώντας ως ανταμοιβή μας ένα καλό φίλεμα που σπανίως ήταν σε χρήμα αλλά κατά κανόνα σε είδος, όπως κανένα αυγό, καρύδια, μήλα & ρόδια ή ακόμη & κανένα από τα εναπομείναντα  Αγιοβασιλιάτικα γλυκά , μπακλαβάδες & σουσαμόπιτες που μπορεί να ήταν ζαχαρομένα & πετρωμένα αλλά μόσχος μας φαίνονταν .

Το τραγούδι της χελιδόνας

Ήρθε, ήρθε χελιδόνα,
ήρθε κι άλλη μελιηδόνα.
Κάθησε και λάλησε
και γλυκά κελάδησε:
Μάρτη, Μάρτη μου καλέ,
και Φλεβάρη φοβερέ,
κι αν φλεγίσεις κι αν τσικνίσεις,
καλοκαίρι θα μυρίσεις.
Κι αν χιονίσεις κι αν κακίσεις,
πάλιν άνοιξη θ’ ανθίσεις.

 

          “Καλή εβδομάδα Καλό Μήνα, 

                          Καλή συνέχεια Σαρακοστής 

                                                     &   Καλή Άνοιξη”