Σελίδες

Σελίδες

Τρίτη 23 Απριλίου 2024

Το «Κατοίκου Χάνι» στον Κραβασαρά και ο ρόλος του στην Ελληνική Επανάσταση.

                           Αεροφωτογραφία του  Εθνικού Κτηματολογίου.(1945). Υποσημειώνεται η θέση του χανίου.

Του Δημητρίου Ι. Κατοίκου*

Καταμεσής στον ισθμό, που ενώνει την πεδιάδα του μέσου ρου του Φωκικού Κηφισού,(Τιθορέας- Ελατείας), με αυτή  της Δαυλείας-Χαιρωνείας, μας είναι γνωστή από τις ιστορικές πηγές η θέση «Κατοίκου Χάνι»...

Πρόκειται για τοποθεσία ακριβώς στο στένωμα που δημιουργεί από δυτικά ο λόφος Φιλοβοιωτός, με τον απέναντι ανατολικό λόφο του Ανθοχωρίου (Μπέλεσι) του Δήμου Λεβαδέων. Από το στένωμα αυτό διήρχετο ανέκαθεν ο Κηφισός ποταμός και η οδική διάβαση.  Από τα τέλη του 19ου αι. διέρχεται και η σιδηροδρομική γραμμή. Κατά το παρελθόν στο σημείο υπήρχε  πανδοχείο (χάνι), που εξυπηρετούσε τους ταξιδιώτες οι οποίοι χρησιμοποιούσαν την πανάρχαια οδική διάβαση προς Αθήνα, που ακριβώς πάνω της  χαράχτηκε η Παλαιά Εθνική Οδός Αθηνών-Λαμίας. Δεν γνωρίζουμε σε ποιο βάθος χρόνου ανάγεται η κτίση του χανίου. Στις Μεσαιωνικές και αρχαίες πηγές δεν παρατηρείται αναφορά ιστορικού συμβάντος, με επίκεντρο κάποιο κτίσμα εκεί. Παρά μόνον,  επί του λόφου Φιλοβοιωτός, ιστορείται ότι στρατοπέδευσαν εκεί οι Ρωμαϊκές λεγεώνες του Σύλλα  κατά τη διάρκεια των Μιθριδατικών πολέμων, (86 π.Χ., χωρίς να γίνεται αναφορά αν εξυπηρετήθηκαν από κάποιο κατάλυμα.) Εγκατάσταση ξενοδοχείου διερχομένων, φαίνεται να ιδρύεται στο χώρο κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, οπότε και ο οικισμός που συμπήχτηκε εκεί τότε, λίγο πριν το στένωμα, από δουλοπάροικους ραγιάδες του κάμπου, παίρνει το όνομα Κραβασαράς, προφανώς από τον  συγκοπτόμενο εξελληνισμένο Τουρκικό όρο Καραβάν- σαράϊ που σημαίνει πανδοχείο καραβανιών.

Αυτοσχέδιος χάρτης του Χ. Ενισλείδη από το έργο του «Η ΑΜΦΙΚΛΕΙΑ» (1938).

Στα χρόνια της Ελληνικής επανάστασης 1821-1829 το πανδοχείο κάνει λαμπρή εμφάνιση στις ιστορικές πηγές της εποχής με το όνομα του ιδιοκτήτη του: «Κατοίκου χάνι». Δεν έχει διασωθεί το μικρό όνομα του ιδιοκτήτη  αυτής της περιόδου. Το χάνι συνεχίζει όμως να ανήκει στην οικογένεια Κατοίκου μέχρι και τα μέσα του 20ου αι. οπότε και κατεδαφίστηκαν  τα τελευταία ερειπωμένα κτίσματα των αποθηκών του. (Πιθανόν κατά την διαπλάτυνση της εθνικής οδού). Σύμφωνα με την τοπική προφορική παράδοση,  ο τελευταίος των ιδιοκτητών, ενώ το χάνι ήταν ακόμη εν λειτουργία, ήταν ο Γιάννης Κατοίκος, ο οποίος στα τέλη του 19ου αι., αρχές του 20ου, διέμενε στο Μιραλή.                                                                

Το σημαντικότερο ιστορικό γεγονός που επισυνέβη στο χώρο  του χανίου κατά την Επανάσταση, (Ιούλιος του 1824), εξιστορείται από τον ίδιο τον πρωταγωνιστή του, Στρατηγό Μακρυγιάννη, στο 5ο κεφάλαιο των «Απομνημονευμάτων» του.  Είναι η έφοδος που πραγματοποίησαν  τα στρατεύματα του Οδυσσέως Ανδρούτσου και του Στρατηγού Μακρυγιάννη εναντίον μεγάλης τουρκικής εφοδιοπομπής που είχε στρατοπεδεύσει εκεί. Γράφει ο Δωριεύς Στρατηγός:

«Τότε, να μην γένη κάνα δυστύχημα, πήρα καμμιά εκατόν πενηνταριά ανθρώπους και πήγα εις την Κούλουρη να περάσω εις την Διοίκησιν, ν’ ακούσω τις διαταγές της. Έστειλε ο Γκούρας εις την Κούλουρη να με γυρίσουν οπίσου, μου μίλησαν οι Αθηναίοι, οι Φηβαίγοι, οι Λιβαδίτες, δεν γύρισα. Με περικάλεσαν, ήρθε κι’ ο Νικήτας με Πελοποννήσιους. Γύρευαν να βγούνε έξω και να μην πάγω εγώ με στρατέματα μέσα εις την Πελοπόννησο και δειλιάζουν όσ’ ήταν με τον Νικήτα να βγούνε εις την Ρούμελη. Τότε δια να μη γένη και αυτό, σηκώθηκα και πήγα κι’ ανταμώθηκα με τον Δυσσέα. Πιάσαμε την Βελίτζα. Έρχονταν ένα πλήθος Τούρκοι με ζαϊρέδες και πολεμοφόδια, με γκαμήλια, μ’ άλλα φορτηγά και ρίξαν ορδί το βράδυ εις τον κάμπο της Λιβαδειάς, εις του Κατίκου το χάνι, να μείνουν εκεί. Τους ριχτήκαμε την νύχτα και τους δώσαμε ένα ντουφεκίδι και τους πήραμε γκαμήλια πλήθος, άλογα και ζαϊρέδες. Και κατασκορπίστηκαν οι Τούρκοι. Ύστερα πιάστη ο Δυσσέας με τους συντρόφους του δια τους μιστούς, ήθα τον σκοτώσουνε. Τους έφυγε και κόλλησε εις την σπηλιά του. Μ’ έστειλαν όλοι οι σύντροφοι και του μίλησα, δεν θέλησε να κάμη τίποτας. Κι’ αναχώρησαν δια το Σάλωνα, και μείναμε πολλά ολίγοι μ’ αυτόν. Κι’ αυτός έκατζε εις την σπηλιά κ’ εμείς βάναμε έναν γεροντότερον κεφαλή, Μαργετίνη τον έλεγαν, και βαρούσαμε κλέφτικα τους Τούρκους οπού ’ρχονταν με ζαϊρέδες δια μέσα. Ύστερα πήγαμε εις την Πέτρα και ρίξαμε ορδί πανουκέφαλα κι’ όταν διάβαιναν Τούρκοι με ζαϊρέδες, τους χτυπούσαμε. Και σταθήκαμε καμπόσον καιρόν εκεί».

Ο ιστορικός χώρος του «Κατοίκου Χάνι» θα περάσει για μια ακόμη φορά στην αθανασία, όταν μετά την τελευταία μάχη της Επανάστασης στην Πέτρα της Βοιωτίας, (12-9-1829),θα γίνει αντικείμενο διαπραγμάτευσης από τους νικητές Έλληνες του Δημητρίου Υψηλάντη, θέτοντας όρο προς τους ηττημένους Τούρκους να εκκενώσουν το Χάνι που κατείχαν, ώστε να επιτραπεί στα υπολείμματα των ηττημένων να διέλθουν για τη Λαμία, εγκαταλείποντας ΟΡΙΣΤΙΚΑ ΕΛΕΥΘΕΡΗ την ανατολική Στερεά Ελλάδα. Το γεγονός ιστορείται και από τον Παπαρρηγόπουλο και από τον Διονύσιο Κόκκινο, και από την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους της Εκδοτικής Αθηνών. Θα παραθέσουμε όμως απόσπασμα από την Ιστορία του σύγχρονου της επανάστασης ιστορικού και πρώτου πρωθυπουργού της Ελλάδος Σπυρίδωνος Τρικούπη «Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ» (έκδοση 1857), όπου εν αντιθέσει με τους άλλους ιστορικούς, αναγράφει ορθογραφημένο (με οι) το επώνυμο του Κατοίκου, ιδιοκτήτη του Χανίου. Η συνθήκη υπογράφτηκε στην Πέτρα της Βοιωτίας στις 13 Σεπτεμβρίου 1829, μεταξύ του Γραμματέως του Δημητρίου Υψηλάντη, Φιλήμονος και των Τούρκων στρατηγών Οτζάκ Αγά Οσμάνη και Ασλάμπεη Μουχαρδάρη: «…..να απολυθώσιν όλοι οι αιχμάλωτοι Έλληνες και Τούρκοι, να συναναχωρήσωσιν αι κατέχουσας την πόλιν της Λεβαδείας, το Χάνι του Κατοίκου, το Τουρκοχώρι και την Φοντάναν τουρκικαί φρουραί…..».

Δεν μας είναι γνωστή από κάποια επίσημη γραπτή πηγή η συγγένεια των ιδιοκτητών του Χανίου στον Κραβασαρά, με την οικογένεια Κατοίκου που διαβιεί επί 200 και πλέον χρόνια στη Σουβάλα Παρνασσού. Προφανώς η όντως υπαρκτή συγγένεια έλκει την καταγωγή από τα προεπαναστατικά χρόνια, όπου δεν υπήρχαν Δημοτολόγια. Το κενό έρχεται να καλύψει η αδιάψευστη προφορική παράδοση η οποία πάντα λειτουργεί ως αρωγός της Ιστορίας. Σύμφωνα με διηγήσεις των προγόνων μου, ο προπάππος μου Κατοίκος Ιωάννης του Γεωργίου (1862-1938), γεωργοποιμένας στο επάγγελμα, διατηρούσε παράλληλα και επιβήτορα ίππο με τον οποίο κατά τους καλοκαιρινούς μήνες περιόδευε στα καμποχώρια ώστε ο ίππος να προσφέρει επ’αμοιβή τις γενετήσιες υπηρεσίες του στις φοράδες των ενδιαφερομένων νοικοκυραίων. Φεύγοντας από τη Σουβάλα, ενημέρωνε την σύζυγό του Τρισεύγενη Διαμαντώνη:- «Τρισεύγενη. Θα λείψω μέρες στα καμποχώρια. Θα μείνω στα ξαδέρφια στο Χάνι». Η απόδειξη της συγγένειας είναι προφανής. Οι ρίζες της οικογένειας Κατοίκου βρίσκονται  στη Γράλιστα* των Θεσσαλικών  Αγράφων. (Σημερινός Ελληνόπυργος Καρδίτσας). Από εκεί πιθανότατα μετανάστευσαν προεπαναστατικά οι δύο συγγενείς οικογένειες. Στη Σουβάλα εγκαταστάθηκε μετεπαναστατικά ο Γεώργιος Κατοίκος του Ιωάννη (1820-1895), του οποίου ο πατέρας ήρθε και κατατάχτηκε ως αρματωλός στα επαναστατικά Αντρουτσέϊκα στρατεύματα. Μετά την απελευθέρωση δεν ξαναγύρισε στη Γράλιστα επειδή το χωριό του ήταν πάνω από την οριογραμμή Μαλλιακού-Αμβρακικού και παρέμεινε τουρκοκρατούμενο.(Απελευθερώθηκε το 1881). Για τις υπηρεσίες του στην επαναστατημένη Ρούμελη, έλαβε κλήρο πέντε στρεμμάτων ποτιστικών στη Σουβάλα, στη θέση «Αγκουνή» του Κηφισού, από την διανομή του εκεί πρώην τουρκικού τσιφλικίου του «Πρυώτικου». Μέρος του κτήματος κατέχει ακόμα και σήμερα η οικογένεια Κατοίκου.

(*Οι πρόγονοί μου στη Σουβάλα αποκαλούντο περιπαικτικά «τα Καραϊσκάκια», εξ αιτίας του ότι η Γράλιστα απ’όπου κατήγετο η οικογένεια Κατοίκου είναι δίπλα από το Μαυρομάτι, ιδιαίτερη πατρίδα του Γ.Καραϊσκάκη).


ΠΗΓΕΣ:

1.ΣΤΡ/ΓΟΥ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗ:  ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ

2. ΣΠ. ΤΡΙΚΟΥΠΗ: Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ

ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ

3. ΧΡ. ΕΝΙΣΛΕΙΔΗ:  Η ΑΜΦΙΚΛΕΙΑ

4. ΘΡΥΛΟΙ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΣΟΥΒΑΛΑΣ


      

   * Ο Δημήτριος Ι. Κατοίκος είναι Υποστράτηγος ΕΛ.ΑΣ (ε.α.), Ιστορικός Ερευνητής, Συγγραφέας

 


                                                               

4 σχόλια:

  1. Στρατηγέ, έχω την εντύπωση ότι είναι λίγο αυθαίρετο το συμπέρασμα για την ονομασία του χανιού ως χάνι Κατοίκου....Τουλάχιστον σε δυο περιπτώσεις το έχω συναντήσει διαφορετικά....Στην μια, ως χάνι Κατσίκου και στην άλλη ως χάνι Κασίκου...
    Συγκεκριμένα, η πρώτη είναι στην ανάκριση του ληστή Οδυσσέα Μαυροδήμου απο το χωριό Αγόριανη Παρνασσσίδας, μέλους της συμμορίας του Μήτρου Φονιά, όπου μεταξύ άλλων αναφέρει...''ο αρχιληστής Μήτρος Φονιάς, εφόνευσε τα δυο κορίτσια του Δημάρχου εις το χάνι Κατσίκου όπου τα εφύλαττον'' [ 13 Φεβρ. 1856] [ Γ.Α.Κ. Αρχείο Βακάλογλου αριθ. 210], η δε δεύτερη είναι στην ανάκριση του ληστή Νικολάου Πρωτόβα ετών 30 πρώην αγροφύλακα, από το χωριό Σουβάλα Παρνασσίδος, μέλους της συμμορίας του Ευαγγέλου Σπανού, όπου μεταξύ άλλων αναφέρει....''εκείθεν ετραβήξαμεν την νύκτα, κάτωθεν του χωρίου Δραχμανίου και επήραμεν την δημοσιά και δια της γεφύρας του Κραβασαρά και του Κασίκου το χάνι, επήγαμε και ολημεριάσαμεν άνω του Αγίου Βλασίου [10 Νοεμ. 1864] [Γ.Α.Κ. Αρχ. Βακάλογλου αριθ. 511]

    Με εκτίμηση και ειλικρινή αναγνώριση των προσπαθειών σου ως ερευνητή...
    Γιάννης Αθαν. Λαγός

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Αγαπητέ Γιάννη. Η παραφθορά του επωνύμου "Κατοίκος" από δύο αστοιχείωτους ληστοσυμμορίτες του προπερασμένου αιώνα, δεν είναι ικανές να κλονίσουν το κύρος και την αξιοπιστία των πλείστων όσων πρωτογενών και δευτερογενών ιστορικών πηγών οίες διαλαμβάνουν έστω και ανορθόγραφα το λήμμα . Όταν μάλιστα άπαντες κατανοούμε τις ανακριτικές συνθήκες της εποχής, κάτω από τις οποίες ελήφθησαν οι καταθέσεις, καθώς και το μορφωτικό επίπεδο των ανακριτικών υπαλλήλων αυτής, που έχει καταστεί πλέον παροιμιώδες. ("Περί λύχνων αφάς", έγραφε η διαταγή. "Φυτίλαι εφαγώθησαν, λύχνους αδυνατούμε", απαντούσε ο Ενωμοτάρχης....). Αυθαίρετη, έως αστεία, θα ήταν η παραδοχή της άποψης των δύο προειρημένων κακούργων και όχι οι αναφορές του Μακρυγιάννη, του Παπαρρηγόπουλου, του Διονύσιου Κόκκινου, ή της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους.
      Τα στοιχεία που παραθέτω στο ιστορικό δοκίμιο είναι αδιάσειστα και αδιαμφισβήτητα. Απορώ πως ένας ερευνητής και συγγραφέας όπως εσύ, που έχεις εντρυφήσει πάνω στην εκφορά του επιμελώς ατημέλητου παρνασσιώτικου λόγου, συντάσσοντας το έγκριτο "Γλωσσάρι Ντοπιολαλιάς" της Σουβάλας, εκλαμβάνει την εξαίρεση περίπου ως κανόνα. Οι δύο εκδοχές που αναφέρεις, θα μπορούσαν κάλλιστα να προστεθούν σαν υποσημείωση στην ήδη δημοσιευμένη λάθος άποψη του Χρήστου Ενισλείδη (1938), όπου στο χάρτη του που παραθέτω αναφέρει το τοπωνύμιο ως "Χάνι Κατή(κου)". Και δεν είναι ο μόνος. Και σε πιο επίσημα και μάλιστα δημόσια έγγραφα παρατηρείται αλλοίωση των επωνύμων αυτή την εποχή. Αν ρίξουμε μια ματιά στον προ ετών δημοσιευμένο εκλογικό κατάλογο της Σουβάλας (έτος 1864), θα διαπιστώσουμε πλείστες όσες περιπτώσεις λανθασμένων αναγραφών. Ακόμα-ακόμα και το όνομα της δικής σου οικογένειας αναγράφεται λάθος. Δήμος Λαγώς (!) του Αθανασίου. (Α/Α 415).
      Πάντα φιλικά και Σουβαλιώτικα. Δημήτρης Κατοίκος.

      Διαγραφή
  2. Στρατηγέ, δεν έχω λόγους να αμφισβητήσω τον Μακρυγιάννη, τον Παπαρρηγόπουλο, τον Κόκκινο και την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους..... Αν το αναφέρουν χάνι Κατοίκου τελείωσε το θέμα. Απλά, οι δύο προαναφερόμενοι ήταν σχεδόν ντόπιοι, οι δε ανακριτικοί υπάλληλοι, ήταν γραμματείς δικαστηρίων και αξιωματικοί υπό τον βαθύ γνώστη της περιοχής, διοικητή του Μεταβατικού, Βακάλογλου......
    Συνέχισε το εξαιρετικά επίπονο ερευνητικό σου έργο, το οποίο εκτιμούμε όλοι.

    Γιάννης Αθαν. Λαγός (ή και Λαγώς προφανώς απ' το λαγωός)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Δεν θα υπεισέλθω σε λεπτομέρειες. Απλά θα αναφέρω ότι το ορθό όνομα είναι του Κατίκου το Χάνι. Έχω μελετήσει το θέμα σε βάθος και έχω συγγράψει το βιβλίο " Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος και η Μάχη στου Κατίκου το Χάνι. Μια άγνωστη σελίδα του αγώνα του ΄21" που εκδόθηκε τον Νοέμβριο του 2023 και επανεκδίδεται σε 10 ημέρες σε δεύτερη έκδοση βελτιωμένη και επαυξημένη (σελίδες 426). Στο βιβλίο αυτό δίνονται απαντήσεις από έγγραφα που έχουν εντοπισθεί και προηγήθηκαν του 1829. Επίσης, το βιβλίο μου "Λοκρίδα. Ληστές και λήσταρχοι 1840-1942" έχει ως υπότιτλο " Η άγρια δολοφονία δύο μικρών κοριτσιών στου Κατίκου το Χάνι". Όλος ο Τύπος της εποχής (1856) αναφέρει τον τόπο που έλαβε χώρα η ειδεχθής αυτή εγκληματική πράξη το χάνι ως Κατίκου το Χάνι. Μια ακόμα διόρθωση για τον φίλο μου Δημήτρη. Ο λόφος Φιλοβοιωτός δεν είναι αυτός που αναφέρει λαθεμένα η ΓΥΣ και τον παραπλάνησε, αλλά ο λόφος που είναι χτισμένος ο Κραβασαράς. Για το θέμα αυτό έχω πραγματοποιήσει έρευνα σε ξένα αρχεία και το αποτέλεσμα της μελέτης έχει δημοσιευθεί σε δύο γλώσσες (Ελληνικά, Αγγλικά) με τίτλο "Φιλοβοιωτός. Ιστορία και ταυτοποίηση του Ιστορικού λόφου'" (2021). Ευχαριστώ για την φιλοξενία. Νικόλαος Κ. Τασιόπουλος Αντιστράτηγος ε.α ΕΛ.ΑΣ., επίτιμος Επιτελάρχης Αρχηγείου ΕΛ.ΑΣ, συγγραφέας, νομικός.

    ΑπάντησηΔιαγραφή

"Επιτρέπεται η υποβολή σχολίων σχετικών, βέβαια, με το θέμα της κάθε ανάρτησης. Η ελεύθερη έκφραση γνώμης και καλόπιστης κριτικής για τα θέματα που δημοσιεύονται στην ιστοσελίδα μας είναι ευπρόσδεκτη. Αντίθετα, κάθε σχόλιο υβριστικού, προσβλητικού & κακόβουλου περιεχομένου και μάλιστα ανώνυμο θα διαγράφεται."